عروض و قافیه پیش دانشگاهی

صامت و مصوّت :

مصوت ها شش تا هستند :
سه تاش مصوت کوتاست : فتحه ضمه و کسره
سه تاش مصوت بلند : آ ، ای ،او

به هر حرفی در ادبیات غیر از این ۶ تا ، صامت میگن
صامت : ب-پ-ج-چ-……..

هجا : اگر کلمات رو به همون شکلی که در دوران ابتدایی انجام میدادیم بخش کنیم به هر بخش یک هجا میگن
مثال : کلمه ی ” دبیرستان” رو هجی یا بخش میکنیم

دَ – بی – رِس – تان

چهار بخش یا هجاست…به هر کدوم از این بخش ها یک هجا میگن
هجا ها خودشون سه نوع هستن : هجای کوتاه ، هجای بلند ، هجای کشیده

هجای کوتاه : تشکیل شده از یه صامت + یه مصوت کوتاه
مثال : تُ – بِ – شَ
هجای بلند : دو نوع هست یا ” صامت + مصوت کوتاه+ صامت ” مثال : دَر – شُک ….یا “صامت + مصوت بلند ” مثال : با – ری- کو
هجای کشیده : هجایی که از هجای بلند قدری بیشتره! یا بهتره بگیم به اندازه ی یک هجای کوتاه از هجای بلند بیشتره مثال : است- بود – گشت – رفت

دو نکته رو باید متذکر بشیم : یکی اینکه نون ساکن بعد از هجای کشیده رو در عروض در نظر نمیگیرم و موقع تقطیع حذف میکنیم مثل : نون در پایان کلمه های : آسان – مجنون – شیرین …. نون ساکن هست و قبلش هم مصوت بلند ” آ یا ای یا او ” وجود داره…
نکته ی دوم این هست که “آ” خودش به تنهایی هجای بلند حساب میشه

تقطیع : یعنی قطعه قطعه کردن شعر و بردن به ارکان عروضی

ارکان عروضی چه هستند :
اگر وزن شعری این باشه :

فاعلاتن مفاعلن فَعَلَن

فاعلاتن رکن اول هست
مفاعلن رکن دوم
فعلن رکن سوم

به هر کدوم از اینها یک رکن میگن
رکنها میتونن متفاوت باشن ویا یکسان

مثال : در وزن “فاعلاتن مفاعلن فَعَلن” هر سه رکن با هم متفاوتند
در وزن : “مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن” هر چهار رکن یکسان اند

پس وقتی حرف از تقطیع میزنیم یعنی مصرع رو به اندازه ی رکن ها قطعه قطعه کنیم :

مثال : مصرع : الا یا ایهالساقی ادر کاساً و ناول ها
که میدونیم وزنش ” مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن” هست رو تقطع میکنیم تا حد ارکان و نه ریز تر !

الا یا اَی : مفاعیلن
یُ هس ساقی : مفاعیلن
اَدِر کاساً : مفاعیلن
و ناول ها : مفاعیلن

پس از این به بعد وقتی صحبت از تقطیع شد این شکل مد نظرمون هست
الان ممکنه یک سوال پیش بیاد که چطور بفهمیم وزن شعر چه هست ؟
جواب اینه که وقتی خوب با آموزش اوزان در گیر بشیم خود بخود این اوزان رو از بَر میشیم . ما در تقطیع هر جا یک هجای کشیده دیدیم ابتدا یک مصوت کوتاه مثل ضمه به انتهای هجای کشیده می افزاییم و بعد کار تقطیع رو انجام میدیم :

مثال : که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها

اولین نکته اینه که ما نباید بین عشق و آسان مکث داشته باشیم و در خوانش و تقطیع باید عشق رو به آسان وصل کنیم و همچنین نمود رو به اول وصل کنیم و چنین بخونیم بیت رو ” که عشقآسان نمودَووَل ولی افتاد مشکل ها ” …. دومین نکته این که نون بعد از کلمه ی آسان چون نون ساکن دار هست و قبلش هم مصوت بلند “آ” هست در تقطیح حساب نمیکنیم …. نکته ی مهم پایانی هم اینکه نگاه میکنیم بیت رو ببینیم کدوم هجاش کشیده است و یک ضمه به انتهاش اضافه میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع :
بررسی میکنیم ببینیم کدوم هجا کشیده است :

ک-عش-قا-سان-نِ-مو-دَو-وَل- وَ-لی-اُف-تاد-مش – کل – ها

خوب که نگاه میکنیم میبینیم دو هجا ما رو به شک میندازن که کشیده اند یا نه یکی ” سان” و یکی ” تاد” ولی سان رو قبلا توضیح دادیم که نونش حذف میشه و هجای بلند حساب میشه نه کشیده ! بنابراین تنها هجای کشیده ی ما” تاد” هست. یک ضمه به انتهاش اضافه میکنیم و تقطیع رو شروع میکنیم :

ک-عش-قا-سان-نِ-مو-دَو-وَل- وَ-لی-اُف-تا-دُ-مش – کل – ها

که عشقاسا (ن) : مفاعیلن
نمود اول : مفاعیلن
ولی افتا: مفاعیلن
دُ مشکلها : مفاعیلن

وزن شماره یک : هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)

چند بیت از غزلی با این وزن ( غزل اول دیوان حافظ) رو برای نمونه تقطیع میکنیم و با قی ابیات رو از شما میخوایم که تقطیع بفرمایید.

نکته ی اول : نون ساکن بعد از مصوت بلند(آ-ای-او) رو در تقطیع حساب نمیکنیم و حذف میکنیم . مثال : آسان ، مجنون ، شیرین …. نونشون حذف میشه و هجای بلند حساب میشن نه کشیده !
نکته ی دوم : قبل از تقطیع به آخر هر هجای کشیده یه مصوت کوتاه مثل ضمه اضافه میکنیم و بعد کار تقطیع رو تنجام میدیدم

الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها
که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها

به بوی نافه‌ای کاخر صبا زان طره بگشاید
ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فریاد می‌دارد که بربندید محمل‌ها

به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید
که سالک بی‌خبر نبود ز راه و رسم منزل‌ها

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها

همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر
نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفل‌ها

حضوری گر همی‌خواهی از او غایب مشو حافظ
متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها

بیت سوم رو به عنوان نمونه برای شما تقطیع میکنم :
ابتدا بیت رو بخش میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع به ارکان :

مَ-را-در-مَن-زِ-لِ-جا-نان-چه-ام-نِ-عیش-چون-هر-دم

خوب که نگاه میکنیم میبینیم سه هجا ما رو به شک میندازن که کشیده اند ! ولی فقط یکیش کشیده است و اون دوتای دیگه بلند هستن چرا که نون در انتهای “نان” و “چون” چون نون ساکن بعد از مصوت بلند هست حذف میشه و این دو هجا کشیده نیستن و بلندن … پس تنها هجایی که کشیده است “عیش” هست که بر اساس قانونی که گفتیم یه ضمه بهش اضافه میکنیم و بعد تقطیع میکنیم

مرا در منزل جانا(ن) چه امن عیشُ چو(ن) هر دم

مرا در من = مفاعیلن
زلِ جانان = مفاعیلن
چه امن عِی = مفاعیلن
شُ چون هر دم = مفاعیلن

به این شکل تقطیع مصرع اول به پایان رسید.

تقطیع مصرع دومش :

جرس فریاد میدارد که بر بندید محمل ها

اگر بخش کنیم و خوب توجه کنیم دو هجای کشیده داریم یکی “یاد” در انتهای “فریاد” و یکی “دید” در انتهای “بندید” پس به این دوتا یک ضمه اضافه میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع.

جرس فریادُ میدارد که بر بندیدُ محمل ها

جرس فریا = مفاعیلن
دُ می دارد = مفاعیلن
که بر بندی= مفاعیلن
دُ محمل ها = مفاعیلن

پس با این حساب ما یک بیت از این غزل رو تقطیع کردیم و باقی ابیات هم به عهده ی شما.

در پایان برای اینکه خوب این وزن رو یاد بگیریم باید مصرع هایی بی معنی ای رو بنویسیم که فقط وزن رو یاد بگیریم. سعی کنید به اطرافتون نگاه کنید و با توجه به چیزهایی که میبینید مصرع هایی با این وزن بگید که شامل چهار مفاعیلن باشه و بعد هم تقطیعشون کنید .

مثال :

دوتا قوری سه تا کتری دو تا قاشق بیا اینجا
نشستم من برای اینکه تنهایی نمیدانم
کجا رفتی که من را با کنار بید میمانم
عروض و قافیه یعنی برای عشق جنگیدن
سحر ما را نمی بینی برای دیدن دریا
کجا باید رها گردم که آنجا را نمیبینم

و الی آخر …….

وزن شماره ۲ : هزج مسدس محذوف ( مفاعیلن مفاعیلن فعولن)

چند بیت از غزلی با این وزن (دوبیتی ای از بابا طاهر و غزلی از دیوان شمس) رو برای نمونه تقطیع میکنیم و باقی ابیات رو از شما میخوایم که تقطیع بفرمایید.

قبل از تقطیع دو نکته که قبلا در فایل صوتی شماره ی ۱ بیان کردیم مجددا عرض میکنیم :

نکته ی اول : نون ساکن بعد از مصوت بلند(آ-ای-او) رو در تقطیع حساب نمیکنیم و حذف میکنیم . مثال : آسان ، مجنون ، شیرین …. نونشون حذف میشه و هجای بلند حساب میشن نه کشیده !
نکته ی دوم : قبل از تقطیع به آخر هر هجای کشیده یه مصوت کوتاه مثل ضمه اضافه میکنیم و بعد کار تقطیع رو انجام میدیدم

دوبیتی ای از باباطاهر رو که بر اساس این وزن هست رو تقطیع میکنیم :

به صحرا بنگرم صحرا تو بینم
به دریا بنگرم دریا تو بینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت
نشان از قامت رعنا تو بینم

تقطیع مصرع اول =

به دریا بِن : مفاعیلن
گرَم دریا : مفاعیلن
تو بینم : فعولن

تقطیع مصرع چهارم=

نشان از قا : مفاعیلن
متِ رعنا : مفاعیلن
تو بینم : فعولن

تقطیع بیتی از این غزل مولوی :

ز خاک من اگر گندم برآید
از آن گر نان پزی مستی فزاید

خمیر و نانبا دیوانه گردد
تنورش بیت مستانه سراید

اگر بر گور من آیی زیارت
تو را خرپشته‌ام رقصان نماید

میا بی‌دف به گور من برادر
که در بزم خدا غمگین نشاید

زنخ بربسته و در گور خفته
دهان افیون و نقل یار خاید

بدری زان کفن بر سینه بندی
خراباتی ز جانت درگشاید

ز هر سو بانگ جنگ و چنگ مستان
ز هر کاری به لابد کار زاید

مرا حق از می عشق آفریده‌ست
همان عشقم اگر مرگم بساید

منم مستی و اصل من می عشق
بگو از می به جز مستی چه آید

به برج روح شمس الدین تبریز
بپرد روح من یک دم نپاید

تقطیع بیت آخرش =

به برجِ رو : مفاعیلن
حِ شمسُددی : مفاعیلن
نِ تبریز : فعولن

بپَرّد رو : مفاعیلن
حِ من یک دم : مفاعیلن
نپاید : فعولن

انتظار داریم دوستان تمام ابیات غزل بالا و همچنین غزل ذیل از حافظ رو به شکلی که عرض کردم تقطیع بفرمایند :

سحرگه ره روی در سرزمینی
همی‌گفت این معما با قرینی
که ای صوفی شراب آن گه شود صاف
که در شیشه برآرد اربعینی
خدا زان خرقه بیزار است صد بار
که صد بت باشدش در آستینی
مروت گر چه نامی بی‌نشان است
نیازی عرضه کن بر نازنینی
ثوابت باشد ای دارای خرمن
اگر رحمی کنی بر خوشه چینی
نمی‌بینم نشاط عیش در کس
نه درمان دلی نه درد دینی
درون‌ها تیره شد باشد که از غیب
چراغی برکند خلوت نشینی
گر انگشت سلیمانی نباشد
چه خاصیت دهد نقش نگینی
اگر چه رسم خوبان تندخوییست
چه باشد گر بسازد با غمینی
ره میخانه بنما تا بپرسم
مآل خویش را از پیش بینی
نه حافظ را حضور درس خلوت
نه دانشمند را علم الیقینی

تمامی مطالب آموزشی عروض و قافیه پیش دانشگاهی توسط جناب آقایحمزه کریم تباح فر به نگارش درآمده 

مطالب مرتبط با عروض و قافیه پیش دانشگاهی

جزوه ی عروض و قافیه

آموزش عروض و قافیه